I. KÖKTÜRK DEVLETİ

Çin kaynaklarına göre Göktürklerin kökeni Asya Hunlarına dayanmaktadır.Göktürklerin ilk zamanlarıyla ilgili bilgiler azdır. Kuzey Hun Devleti’nin yıkılmasındansonra Altayların doğusuna çekilen Türkler, burada demircilikle uğraşıyorlar ve bağlıbulundukları Avarlara ( Juan –Juanlar, Aparlar ) silâh yapıyorlardı.V. yüzyılın ortalarında Göktürklerin başında Bumin bulunuyordu. Avarlara bağlıyaşayan Tölesler, 546 yılında ayaklanınca ayaklanmayı bastıramayan Avar hakanı bugörevi Bumin’e verdi. Aşina boyunun başında bulunan Bumin, ayaklanmayı bastırınca bubaşarısına karşılık Avar kağanının kızıyla evlenmek istediğini bildirdi. Ancak isteğihükümdarın; “ Sizler bizim kölemiz demircilersiniz, nasıl olur da bizden kız istemeyecesaret edebilirsiniz” sözleriyle reddedilince, Bumin bunun üzerine Avarlara savaş açtı.Onları yenerek üstünlüklerine son verdi. İI Kağan unvanını alarak 552 yılında merkeziÖtüken olan Göktürk devletini kurdu Göktürk Devleti kurulduğu zaman Orta Asya’da Yenisey ırmağı boylarındaMoğollar ve Avarlar, bu ırmağın batısında Dokuz Oğuzlar ve Kırgızlar bulunuyordu.Bumin Kağan ile ilgili bilgilerimiz azdır. Ancak büyük bir asker ve devlet adamıolduğu, kısa sürede kurduğu geniş, güçlü teşkilâtlı devleti bunun açık bir göstergesidir.O, millî adımızla tarihte ilk Türk devletini kuran değerli bir devlet adamıdır. BuminKağan devleti kurduğu yıl öldü (552).Yerine oğlu Ko-lo geçtiyse de O’da uzunyaşamadı. Bumin Kağan’ın diğer oğlu Mukan, 553 yılında Göktürk tahtına oturdu.

Mukan Kağan Dönemi ( 553–572)

Mukan Kağan, Göktürk tahtına oturduğu sırada ülkenin batısını amcası Yabguunvanıyla İstemi Yabgu yönetiyordu. Mukan Kağan döneminde Göktürk Devleti engüçlü dönemini yaşadı. Mukan Kağan ilk seferini Avarlar üzerine yaparak onları yendive yurtlarını terk ederek batıya göç etmelerini sağladı (555). Daha sonra doğudaKitanları, kuzeyde de Kırgızları yenilgiye uğratıp, onlara egemenliğini kabul ettirdi.Ayrıca Çin’deki Chou (Cou) ve Chi (Tsi) hanedanlarını baskı altına aldı. Amcası İstemiYabgu ile Akhunlar üzerine seferlere katıldı. Bu mücadeleler sonunda Akhun Devletiyıkıldı ve toprakları Göktürkler ile Sasanîler arasında paylaşıldı. Göktürk Devleti kısazamanda doğuda Mançurya’dan batıda İran’a kadar uzanan büyük bir imparatorlukhaline geldi. Mukan Kağan 572 yılında ölünce yerine kardeşi Tapo geçti.İstemi Yabgu ve Batı Siyaseti ( 552–576)Devletin batı kanadını yöneten İstemi Yabgu, kısa zamanda emrindeki güçlü birordu ile Altayların batısından Tanrı dağlarına kadar olan bölgeyi egemenliği altınaalmıştı. Böylece Göktürklerin batıdaki sınırları Akhun ve Sasanî topraklarınadayanmıştı. İstemi Yabgu İpek Yolu’nun kontrolünü Akhunların elinden almayıplanlıyordu. Bunun için İstemi Yabgu, Akhunlara karşı Sasanîlerin desteğini alabilmekiçin kızını Sasanî hükümdarı ile evlendirdi. Bu iki devletin ortak bir askerî harekâtısonucunda Akhun Devleti 557 yılında yıkıldı. Akhun toprakları Göktürklerle Sasanîlerarasında paylaşıldı. Göktürkler bundan sonra İpek Yolu’na egemen olmuşlardır.Sasanîler, kendi paylarına düşeni almalarına rağmen huzursuzluk çıkarıp, kendiülkelerinden Akdeniz limanlarına ve Bizans’a yapılmakta olan ipek sevkıyatını durdurdular.İpek Yolu ticaretinin engellenmesi Göktürkleri olduğu kadar Bizansı da olumsuz yönde etkiledi. İstemi Yabgu’nun Sasanîlerle anlaşma umudu kalmayınca, İstanbul’a 568. yılında bir elçilik heyeti gönderdi. Bu olay tarihte Orta Asya’dan Bizans’a gönderilen

ilk Türk elçilik heyeti olması yönüyle önemlidir. Bizans İmparatoru II. Justinos’dabunun üzerine Valentinos başkanlığında bir elçilik heyetini İstemi Yabgu’ya göndermiştir.Oluşturulan Bizans-Göktürk ittifakı sonucunda, Sasanîlerle ortak mücadeleyegiriştiler. Mücadele sonrasında İpek Yolu ticareti üzerindeki Sasanî engeli ortadankaldırılarak, Sasanîler zayışatıldı. Göktürk-Bizans saldırıları sonucu Sasanî Devletininzayışaması, ileride Hz. Ömer zamanında İslâm ordularının İran’ı kolayca fethetmelerinisağlayacaktır.Gerçekleştirilen sayısız seferlerle Orta Asya’nın batı bölgelerinin Türkleşmesinisağlayan İstemi Yabgu 576 yılında öldü.

 

Göktürk Devleti nerede kim tarafından kurulmuştur?

Kuruluşundan itibaren devlet, töre gereği doğu – batı olarak iki idarî birime ayrıldı.Bumin doğuda büyük kağan oldu. Kardeşi İstemi ise “Yabgu” unvanı ile batı kanadınıyönetti. Türk devlet anlayışına göre doğuda oturanlar batıda oturanlara üstün olurdu.

Yabgu: İlk Türk devletlerinde kağandan sonra gelen üst düzeydeki yönetici.

Tapo Kağan Dönemi ( 572 – 581 )

Mukan Kağan’ın ölümü sonrasında yerine kardeşi Ta p o geçmiştir (572). Tapo Kağanülkenin büyüklüğü nedeniyle kendi yönetimindeki Doğu kanadını ikiye ayırdı. Doğuyayeğeni İşbara’yı, Batıyada kardeşi Jotan’ı yabgu unvanı ile atadı. Bu dönemde Çinhanedanlarıyla ticarî ilişkiler gelişti. Çin ile olan ticaretin artması, lüks tüketim mallarınınTürkler arasında kullanımını yaygınlaştırdı. Bu durum Türk soyluları arasında Çin’dekiyaşantıya özen duyulmasına neden oldu. Tapo Kağan, Budist misyonerlerin etkisindekalarak, Türk karakterine hiç uymayan Buda dinini kabul edip tapınak yaptırması veÇin’e olan hayranlığı halkın tepkisine yol açtı. Bu sırada Batı bölgesini yöneten İstemiYabgu’nun 576 yılında ölmesi üzerine yerine oğlu Tardu geçti. Tardu, çok ihtiraslı amacesaretli, savaşçı bir karaktere sahipti. Göktürk Devleti’nin başına hakan olmak isteyincedoğudaki büyük kağan Tapo ile arası açıldı. Tapo Kağan 581’de ölünce yerine İşbaraKağan geçti.Göktürk Devleti’nin İkiye AyrılışıTapo Kağan’ın 581 yılında ölümü sonrasında ülkede karışıklıklar çıktı. Batıkanadının başında bulunan Tardu’nun devletin başına geçmek istemesi çeşitli olaylaraneden oldu. Çin, Göktürklerin bu iç çekişmesinden yararlanmak için Tardu’ya hükümdarlıkalâmetleri göndererek, onu Göktürk kağanı olarak tanıdığını belirtti. Çin’in bu kışkırtıcıtavır ve davranışları sonucunda Tardu, İşbara’nın kağanlığını tanımadığını bildirdi.Yapılan mücadeleler Göktürk Devleti’ni zayıflattığı gibi Doğu ve Batı Göktürkleri diyeikiye ayrılmasına da neden olmuştur (582).

Yorum Yaz